Դասի էջը՝ 88-91, հղումը՝ այստեղ։

Նյութի հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը մոլեկուլի զանգվածի հարաբերությունն է զանգվածի ատոմային միավորին։
Հիշի՛ր՝ ինչ է ցույց տալիս տարրի հարաբերական ատոմային զանգվածը։
Հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը (Mr) ցույց է տալիս, թե մեկ մոլեկուլի զանգվածը (m0) քանի անգամ է գերազանցում զանգվածի ատոմային միավորը (զ.ա.մ.).
Օրինակ՝ ջրի մոլեկուլի իրական զանգվածը՝ m0 = 2,988 10-23 գ, հետևաբար՝

Այսինքն՝ ջրի մեկ մոլեկուլի զանգվածը 18 անգամ գերազանցում է զ.ա.մ.-ը։
Ինչպես հարաբերական ատոմային զանգվածը, հարաբերական մոլեկուլայինզանգվածը նույնպես չափողականություն չունի (հարաբերական թիվ է)։ Ինչպե՞ս կարող ենք հաշվել նյութի հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը:
Իմանալով նյութի քիմիական բանաձևը՝ հեշտությամբ կարող ենք հաշվել այդ նյութի հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը։ Օրինակ՝ ածխաթթու գազի մոլեկուլային բանաձևն է CO2: Այդ նյութի հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը հաշվելու համար գումարենք մոլեկուլի բաղադրության մեջ մտնող բոլոր տարրերի հարաբերական ատոմային զանգվածները՝ հաշվի առնելով ատոմների թիվը (ինդեքսը):

Նյութի հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը նյութի մոլեկուլի բաղադրության մեջ մտնող տարրերի հարաբերականատոմային զանգվածների և ինդեքսների արտադրյալների
գումարն է.

Հարցեր և առաջադրանքներ․

1․Ի՞նչ է ցույց տալիս հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը։

Հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը ցույց է տալիս թե այդ նյութի մեկ մոլեկուլի զանգվածը քանի անգամ է գերազանցում զ․ ա․ մ-ին։

2․. Լրացրո՛ւ աղյուսակը.

12+16=28
32+16×3=80
23×2+32=78
31×2+16×5=142
1×2+32+16×4=98
1×3+31+16×4=98

3․Տեղեկատվական աղբյուրներում որոնի՛ր կենցաղում օգտագործվող մի քանի նյութի (խմելու սոդա, քացախաթթու (քացախ), մեթան) քիմիական բանաձևերը և հաշվի՛ր դրանց հարաբերական մոլեկուլային զանգվածները:

Կերակրի աղ NaCl M_r=58.5
Խմելու սոդա NaHCO₃ M_r=84
Շաքար C₁₂H₂₂O₁₁ M_r=342
Յոդ J₂ M_r=254

Mr (H₂SO₄)=1×2+32+16×4=98

Mr (HNO₃)=1+14+48=63

Mr (Al₂O₃)=27×2+16×3=102

Mr (CO₂)=12+16×2=44

Mr (Na₂SO₄)=23×2+32+16×4=142

Mr (KOH)=39+16+1=56

Mr (CaCO₃)=40+12+16×3=100

Նախորդ դասից գիտես՝ ինչպես են հաշվում նյութի հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը:
Այս դասին կծանոթանաս տարրի զանգվածային բաժին հասկացությանը։ Ենթադրենք մարդու քաշը 80,5 կգ է, որից մկանների զանգվածը կազմում է 55,5 կգ, իսկ ոսկրերինը՝ 12 կգ։ Ինչպես որոշենք, թե մարդու քաշի որ մասն է կազմում մկանների զանգվածը, իսկ որը՝ ոսկրերի։
Մկանների և ոսկրերի զանգվածները բաժանենք մարդու ընդհանուր քաշին. Կատարված գործողություններով որոշեցինք մկանների և ոսկրերի զանգվածային բաժինները մարդու ընդհանուր քաշում։ Ո՞րն է տարրի զանգվածային բաժինը: Ինչո՞ւ է անհրաժեշտ իմանալ այն։
Զանգվածային բաժին հասկացությունը կիրառվում է նաև քիմիայում տարբեր հաշվարկներ կատարելիս: Դիտարկենք մեթանի մոլեկուլը, որի քիմիական բանաձևն է CH4: Ինչպես
երևում է բանաձևից, մեթանի մոլեկուլը կազմված է ածխածնի մեկ և ջրածնի չորս ատոմներից: Հաշվենք մեթանի հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը.

Մեթանի մոլեկուլում ածխածին տարրին բաժին է ընկնում 12 զ.ա.մ., իսկ ջրածին տարրին՝ 4 1 = 4 զ.ա.մ.: Որպեսզի որոշենք ածխածին տարրի զանգվածային բաժինը մեթանի մոլեկուլում, պետք է
ածխածնին բաժին ընկնող զանգվածը հարաբերենքմոլեկուլի ընդհանուր զանգվածին: Նույն եղանակով կարող ենք հաշվել ջրածին տարրի զանգվածային բաժինը. Մոլեկուլում տարրի զանգվածային բաժինը նշանակվում է հունական
այբուբենի ω (օմեգա) տառով:
Ավելի հարմար է օգտվել ատոմների Аr
-ից և մոլեկուլների Mr
-ից, հետևաբար
տարրի (R) զանգվածային բաժինը մոլեկուլում կարող ենք որոշել ըստ հետևյալ
բանաձևի.

Որտեղ ω-ն տարրի զանգվածային բաժինն է, n-ը՝ ատոմների թիվը (ինդեքսը)։
Ածխածնի և ջրածնի զանգվածային բաժինների համար կունենանք հետևյալ
արտահայտությունները.

Զանգվածային բաժինը ցույց է տալիս, թե տարրի հարաբերական
ատոմային զանգվածի ու ինդեքսի արտադրյալը նյութի հարաբերական մոլեկուլային զանգվածի որ մասն է կազմում:
Զանգվածային բաժինն արտահայտվում է միավորի մասերով (0,75 և 0,25)կամ ավելի հաճախ տոկոսներով.
ω(C) = 0,75 100% = 75%; ω(H) = 0,25 100% = 25% :
Այսպիսով, ըստ նյութի քիմիական բանաձևի, կարելի է հաշվել.

• նյութի հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը.
• տարրերի զանգվածների հարաբերությունը մոլեկուլում.
• տարրերի զանգվածային բաժինները մոլեկուլում։
  Այս ամենը կիրառվում է գործնական և հաշվարկային խնդիրներ լուծելիս։
  Տարրի զանգվածային բաժին, տարրերի զանգվածների
  հարաբերություն

1․Ի՞նչ է ցույց տալիս տարրի զանգվածային բաժինը մոլեկուլում։

Տարրի զանգվածային բաժինը մոլեկուլում ցույց է տալիս թե մոլեկուլի ընդհանուր զանգվածի քանի տոկոսն է կազմում տվյալ տարրը։

2․Հաշվի՛ր տարրերի զանգվածային բաժինները (%) հետևյալ բանաձևն ունեցող նյութերում՝ ա) NO, բ) SO2, գ) HNO3, դ) CuCO3 :

Mr (NO) = 14+16=30
ω (N) = Ar (N)/Mr (NO) = 14/30 = 0,46×100 = 46.66
ω (O) = Ar (O)/Mr (NO) = 16/30 = 0,53×100 = 53,33

Mr (SO₂) = 32+16×2 = 64
ω (S) = Ar (S)/Mr (SO₂) = 32/64 = 0,5×100 = 50
ω (O₂) = Ar (O₂)/Mr (SO₂) = 32/64 = 0,5×100 = 50

Mr (HNO₃) = 1+14+16×3 = 63
ω (H) = Ar (H)/Mr (HNO₃) = 1/63 = 0,01×100 = 1,58
ω (N) = Ar (N)/Mr (HNO₃) = 14/63 = 0,22×100 = 22,22
ω (O₃) = Ar (O₃)/Mr (HNO₃) = 48/63 = 0,76×100 = 76,19

Mr (CuCO₃) = 64+12+16×3 = 124
ω (Cu) = Ar (Cu)/Mr (CuCO₃) = 64/124 = 0,51×100=51,61
ω (C) = Ar (C)/Mr (CuCO₃) = 12/124 = 0,09×100 = 9,67
ω (O₃) = Ar (O₃)/Mr (CuCO₃) = 48/124 = 0,38×100 = 38,70

3․Համացանցից փնտրի՛ր կերակրի աղի, խմելու սոդայի քիմիական բանաձևերը: Հաշվի՛ր դրանցում տարրերի զանգվածային բաժինները (մասերով և %-ով):

Mr (NaCl) = 23+35.5=58.5
ω (Na) = Ar (Na)/Mr (NaCl) = 23/58.5 = 0.39×100 = 39.31
ω (Cl) = Ar (Cl)/Mr (NaCl) = 35.5/58.5 = 0.60×100 = 60.68

Mr (NaHCO₃) = 23+1+12+16×3 = 84
ω (Na) = Ar (Na)/Mr (NaHCO₃) = 23/84 = 0,27×100 = 27,38
ω (H) = Ar (H)/Mr (NaHCO₃) = 1/84 = 0,01×100 = 1,19
ω (C) = Ar (C)/Mr (NaHCO₃) = 12/84 = 0,14×100 = 14.28
ω (O₃) = Ar (O₃)/Mr (NaHCO₃) = 48/84 = 0,57×100 = 57,14

Սիրելի սովոորղներ պատրաստվեք բանավոր հարցմանը։

1․Ի՞նչ է ատոմը։ Ո՞րն է նրա դերը քիմիայում։
Ատոմը նյութի ամենափոքր մասնիկն է, որը պահպանում է այդ նյութի հատկությունները։ Այն միանում է մյուս ատոմների հետ առաջացնելով նյութեր։

2․Ի՞նչ է հարաբերական ատոմային զանգվածը (Ar):
Հարաբերական ատոմային զանգվածը (Ar) այն թիվն է, որը ցույց է տալիս, թե տվյալ տարրի ատոմի միջին զանգվածը քանի անգամ մեծ է ածխածնի ¹²C ատոմի զանգվածի 1/12-ից։ Այն չափման միավոր չունի և հաշվարկվում է տարրի իզոտոպների միջին կշռված արժեքով։

3․Ինչի է հավասար 1 զ․ա․մ․։
1 զ․ա․մ․ ≈ 1,66 × 10⁻²⁷ կգ

4․Սահմանի՛ր մոլեկուլ հասկացությունը:
Մոլեկուլը ատոմների միավորում է, որը պահպանում է նյութի քիմիական հատկությունները։

5․Ի՞նչ է քիմիական բանաձևը:
Քիմիական բանաձևը նյութի բաղադրության պայմանական գրառումն է քիմիական տարրերի նշաններով և ինդեքսներով:

6․Ի՞նչ է ցույց տալիս ինդեքսը:
Ինդեքսը օգտագործում են քիմիական բանաձևերում, ցույց տալու համար թե յուրաքանչյուր ատոմից քանի հատ է վերցված։

7․Ի՞նչ է ցույց տալիս հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը։
Հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը ցույց է տալիս թե այդ նյութի մեկ մոլեկուլի զանգվածը քանի անգամ է գերազանցում զ․ ա․ մ-ին։

8․Ի՞նչ է ցույց տալիս տարրի զանգվածային բաժինը մոլեկուլում։
Տարիի զանգվածային բաժինը մոլեկուլում ցույց է տալիս, թե տվյալ տարրի ատոմների զանգվածը մոլեկուլի ընդհանուր զանգվածի նկատմամբ ինչքան տոկոս է կազմում։

Մեկնաբանություններ Գրաշխարհ ամսագրից

Գործնական Քերականույթուն

Թումանյան Փարվան

Գործնական քերականություն

Գործնական քերականություն․ դերանուն

Գործնական քերականություն

Գործնական քերականություն

Երբ ես տխուր եմ
Բոլորս էլ ժամանակ առ ժամանակ տխրում ենք։ Ամեն մարդու մոտ տխրելու պատճառը տարբեր է։ Մեկը ցածր գնահատական է ստացել, մյուսը ինչ-որ հարցում համաձայնության չի եկել ծնողների հետ։ Կարող եմ ասել, որ տխրում են ոչ միայն մարդիկ։ Կենդանիներն էլ են տխրում։ Վստահ եմ՝ տեսած կլինեք, թե ինչպես է շունը մռութը դնում թաթերի վրա և տխուր աչքերով նայում աջ ու ձախ։
Իհարկե, տխրելը այնպիսի բան չի, որ գա, այն ժամանակ երբ ուզես։ Երբ ես եմ տխրում, փորձում եմ հասկանալ պատճառը և մտածում եմ, թե ինչ կարող էի անել, որ այս իրավիճակի մեջ չգտնվեի։ Երբ նույնիսկ դրանից հետո տխրություն է մեջս, փորձում եմ զբաղվել նրանով, ինչն ինձ ուրախություն է պարգևում։ Ինձ համար դա շփումն է ձիերի հետ։ Երբ գնում եմ ձիերի մոտ, ցանկացած վիշտ և մտորում գլխիցս դուրս է սլանում։ Բոլորս էլ գիտենք, որ կենդանիները շատ լավ են զգում տիրոջ ցանկացած հույզ։ Երբ իմ շունիկը՝ Հոլլին, զգում է իմ տխրությունը, ամեն կերպ փորձում է ինձ ուրախացնել։ Նա խաղալիք է բերում, հրամաններ է կատարում և այլ գործողություններ անում։ Կարճ ասած՝ անում ամեն ինչ, որ ես չտխրեմ։ Եթե դա չի օգնում, նա ուղղակի պառկում է ոտքերիս վրա և փոխանցում ինձ իր անվերջ էներգիան։ Դրանից հետո ոչ-ոք չի մնա տխուր։ Նույն կերպ էլ ես եմ նրան օգնում, երբ նա է տխուր։
Դե ինչ, չտխրե՛ք։

Մտքերը՝ Էմմա Ապրեսովայի

Մեկնաբանություն
Շատ անկեղծ ու ջերմ էս գրել։Ինձ հատկապես դուր եկավ, թե ինչպես ես պատմել քո շան ու ձիերի մասին։

Ուսուցողական օր ծնողի հետ
Այսօր ճամփորդություն չունեինք, բայց փոխարենը մեզ հյուր էին եկել Նարե Կարապետյանի մայրիկը և Արեգի հայրիկը։ Նրանք մեզ համար հետաքրքիր բան էին պատրաստել,որպեսզի ներկայացնեն, նոր բան սովորացնեն։ Կասեմ, որ շա՜տ հետաքրքիր էր։ Մենք հանդիպել ենք գրադարանում, Նարեի մայրիկը մասնագիտությամբ ֆինանսիստ է, աշխատում է ԱԿԲԱ բանկում։ Մենք ուսումնասիրել ենք շատ ծրագրեր, որոնք կառավարվում են արհետական բանականության շնորհիվ։ Սկզբում խոսել ենք արհեստական բանականության մասին, վատ կողմերի և լավ կողմերի մասին, ինչպես ճիշտ օգտագործել, մեր անվտանգության մասին և այլն, օրինակ՝ մեզ ցույց տվեց Gemini ծրագիրը, որը կարող էինք օգտագործել chatgpt-ի փոխարեն, այն շատ ավելի լավ ծրագիր է, եթե իհարկե այն ճիշտ օգտագործենք: Հատուկ նկարներ պատրաստելու համար մեզ առաջարկեց Nano banana ծրագիրը, որը, ինչպես ասացի, նկարներ ստեղծելու համար է։ Ւնձ հետաքրքրեց այս ծրագիրը, քանի որ նոր ծրագիր էր ինձ համար, գրանցվեցի, բայց պարզվեց, որ այն գումարով է: Երաժշտությամբ հետաքրքրված սովորողների համար առաջարկեց Suno-ն, այն իսկապես հրաշալի ծրագիր էր, ճիշտ է, ես չպատրաստեցի երգ, բայց ընկերներս պատրաստեցին, և այն իսկապես հրաշալի էր: Նարեի մայրիկի պատրաստածը շատ հետաքրքիր էր: Արեգի հայրիկը մեր հաջորդ հյուրն էր, կրկին հանդիպեցինք գրադարանում, նա մասնագիտությամբ տնտեսագետ էր, իսկ աշխատավայրը՝ Գիտության և տեխնոլոգիաների հրեշտակների ցանց: Նրա մասնագիտության անվանումը մեզ ապշեցրեց, որովհետև նա աշխատում էր որպես հրեշտատ (angel)։ Փորձեմ բացատրել հրեշտակի աշխատանքը․ երբ, օրինակ, ես մի բիզնես բացեմ, և ինձ այդ բիզնեսի համար գումար հարկավոր լինի, ես դիմում եմ հրեշտակին, և նա ինձ օգնում է այդ հարցում։ Եթե ճիշտ եմ հիշում, այդ մասնագիտությունը դա էր նշանակում, հնարավոր է՝ մի քիչ սխալ հասկացած լինեմ: Արեգի հայրիկը լավ հումոր ուներ, ինձ դա դուր եկավ, նա մեզ շատ-շատ բաների մասին պատմեց, այնքան, որ հիմա ձեզ պատմելիս կեսը մոռանում եմ: Մենք կրկին խոսեցինք արհեստական բանականության մասին բայց այս անգամ քիչ, խոսեցինք բիզնեսի մասին, մի քանի շատ կարևոր կանոնների մասին և այլն: Մեր զրույցն սկսեցինք առաջնորդության մասին, թե ով է իսկական առաջնորդը․ սա իսկապես շատ կարևոր բան էր, ճիշտ է, մասամբ ես գիտեի դրա մասին, բայց ով որ չգիտեր, նրա համար սա մեծ ձեռքբերում կլինի: Խոսեցինք նաև արժեքների մասին, շատ չեմ հիշում թե այս թեմայով ինչ ենք խոսել, բայց սա նույնպես լավ թեմա էր: Արեգի հայրիկի հետ շատ հետաքրքիր էր, նրա հետ զրուցելը նույնիսկ հաճելի էր: Վերջում մեզ ասաց 5 կարևոր բան, որը պետք է յուրաքանչյուր մարդ միշտ պահպանի դրանք են․ պետք է լինել հետաքրքրված և շատ հարցեր տալ, երկրորդը, որ պետք է լինել բարի, երրորդը` որ լավ սովորենք , քանի որ աշխարհը շատ արագ է հիմա փոխվում, չորրորդը` որ չվախենանք սխալվելուց, սա իմ իմացած ամենակարևոր կաննոներից մեկն է, քանի որ մենք սխալվելով ենք սովորում, և վերջապես հինգերորդը` վերցնել պատասխանատվություն: Այսպես ավարտվեց մեր օրը․ շատ ուսուցողական էր այն և հետաքրքիր:

Նյութը՝ Վիկտորյա Միրզոյանի

Մեկնաբանություն
Կարդալով սա հասկանում եմ, որ շատ հետաքրքիր ու զվարճալի օր եք ունեցել։ Առաջին հանդիպմանը ես էլ էի ձեր հետ և ինձ իսկապես շատ դուր եկավ։

Արվեստ
«Արվեստ» թեման ընտրեցի, քանի որ այն մարդու ինքնարտահայտման, զգացմունքների ու մտածողության ամենախորը ձևերից մեկն է։ Արվեստը ուղեկցում է մարդուն դեռ հնագույն ժամանակներից։ Ներկայացրեցի բոլոր ճյուղերը՝ երաժշտություն, ազգային պարեր, բալետ, գրականություն, թատրոն, նկարչություն և այլն։ Յուրաքանչյուր ճյուղ յուրովի է փոխանցում հույզեր, օրինակ՝ նկարչությունը՝ գույներով և պատկերներով։ Նկարելիս արվեստը տալիս է մտքի և հոգու թռիչքը գույների և պատկերների միջոցով։ Նկարին նայելիս հասկանում ես՝ նկարիչն այդ պահին ինչ է զգացել՝ սեր, կարոտ, թե հայրենասիրություն։
Ես շատ եմ սիրում թե՛ կինո, թե՛ թատրոն դիտել։ Հաջորդ նյութս կլինի ֆիլմերի մասին։ Արվեստը զարգացնում է մարդու երևակայությունը, ճաշակը և հոգևոր աշխարհը։ Նյութը պատրաստելիս օգտվել եմ համացանցից, այնուհետև սկսել եմ ձայնագրել։ Ձայնագրությունն անելիս մի փոքր դժվարացել եմ, քանի որ այսպիսի աշխատանք առաջին անգամ էի անում։ Պատմելիս կողքի ձայներն էին խանգարում, և կտրվում էր մտքիս թելը, ու նորից էի սկսում ձայնագրել։ Այս աշխատանքն ինձ համար շատ հետաքրքիր էր։ Թե՛ նյութը ստեղծելը, թե՛ ձայնագրություններ անելը և հղումներ պատրաստելն ինձ տվեցին համակարգչային գիտելիքներ, և ավելի խորն ու բովանդակալից հասկացա «Արվեստ» բառի իմաստ։

Մտքերը՝ Բելլա Անտոնյանի

Մեկնաբանություն
Շատ լավ ես գրել, ինձ դուր եկավ, թե ինչպես ներկայացրեցիր արվեստը։ Կհետևեմ հաջորդ նյութիդ էլ, հետաքրքիր կլինի ֆիլմերի մասին լսել։

Համարձակը․ Գևորգ Կարապետյան
Գյուղի բոլոր երեխաները մի պատմություն էին պատմում այ գիշերային ամրոցում ուրվականներ են շրջում։ Արամը միշտ լուռ էր լսում այդ պատմությունները նրան հաճախ անվանում էին վախկոտ։Մի երեկո գյուղի եզրից երևաց տարօրինակ լուսարձակում։ Մարդիկ վախեցած փակեցին դռներն ու լամպերը հանգցրին, բայց Արամի ներսում մի բան շարժվեց: Եթե այնտեղ մեկը օգնության կարիք ունի։Նա հավաքեց իր ողջ ուժը ու բարձրացավ դեպի ամրոց։ Դուռը ճռռաց սիրտը արագ զարկեր տվեց, բայց նա առաջ գնաց։ Մութ սենյակում նա գտավ մի փոքրիկ աղջիկ վախից դողացող։ Արամը վերցրեց նրան ու տուն բերեց։Երբ գյուղացիները տեսան, որ նա վերադարձավ երեխայի հետ այլևս չկարողացան նրան վախկոտ անվանել։ Այդ օրից Արամին կոչեցին Համարձակը:

Մեկնաբանություն
Շատ հետաքրքիր պատմություն է, ինձ դուր եկավ, թե ինչպես Արամը չվախեցավ ու օգնեց փոքրիկ աղջկան։ Կցանկանայի իմանալ, թե հետո ինչ պատահեց ամրոցում։

Առաջադրանքներ
1․Գրել դերանվան յուրաքանչյուր տեսակից մի քանի օրինակ:

Անձնական – ես, ինքս, մենք, ինքներս, դու, ինքդ, դուք, ինքներդ, նա, ինքը, նրանք, իրենք
Ցուցական- սա, դա, նա, այս, այդ, այն, սույն, նույն, միևնույն
Փոխադարձ –  իրար, միմյանց, մեկմեկու կամ մեկմեկի
Հարցական- ո՞վ, ի՞նչ, ինչպիսի՞,  ինչքա՞ն, ինչպե՞ս, ինչու՞, ո՞ր, ո՞րը, որքա՞ն, որչա՞փ, որպիսի՞
Հարաբերական – նույն հարցական դերանուններն են, որոնք, սակայն, արտահայտում են ոչ թե հարցում, այլ մի նախադասություն կապում են մյուսին:
Որոշյալ – ամբողջ, ամեն, ամեն մի, բոլոր, յուրաքանչյուր, ողջ, համայն, ամենայն, ամբողջը,  ամենը, ամեն ինչ, ամեն մեկը
Անորոշ – ինչ—որ, ինչ—ինչ, ոմն, մեկը, մեկնումեկը, մի, մի քանի, մի քանիսը, ուրիշ, այլ,  այսինչ, այնինչ
Ժխտական – ոչ ոք, ոչինչ, ոչ մի, ոչ մեկը:

2. Առանձնացնե՛լ դերանունները: Որոշել դրանց տեսակը:
Ինչ-որ ձայներ են հասնում ականջիս,
Ու ես տարբերել չեմ կարողանում…
Այսքա՜ն շատ թիթեռ չեմ տեսել ես դեռ…
Խարույկի մոտ ոչ ոք չկար:
Ո՞վ կարող է նրա հետ վիճել:
Իմ սիրտը տիեզերք է:
Դու ինձ չես լսում ձմռան փոթորկում…
Մենք միշտ ենք հպարտանում քեզնով:
Գետի այն կողմից ձայն էր գալիս. դա թշնամու բանակն էր:
Այստեղ է անցել իմ մանկությունը:
Սա քեզ կօգնի ճիշտ կողմնորոշվել:
Նրանք թշնամաբար էին նայում միմյանց:
Կարոտավառ երազում ենք միշտ իրար:
Թվում է՝ կյանքում ամե՜նքն են խելոք,
Ամե՜նքն են իրոք ամե՜ն ինչ զգում…
Մի քանի աշակերտ կմասնակցեն ճամփորդությանը:
Խոստանում եմ ոմանց նման իզուր տեղը չխոստանալ…
Ես չգիտեի, թե ինչ է սերը,
Ի՞նչն էր այդքան շուտ ինձ տնից հանում,
Ինչո՞ւ էր երկար տևում գիշերը,
Եվ ինչի՞ց էր, որ քունս չէր տանում…
Այն աղբյուրը, որի մոտ նստել էր հովիվը, ուղեցույց է բոլորի համար:
Խոսքերը, որոնցով կգերես մարդկանց, պետք է լինեն անկեղծ:

1. Անծանոթ բառերը դո՛ւրս գրիր և բառարանի օգնությամբ բացատր՛ր։
   կտրիճ- քաջ, արի, խիզախ, քաջասիրտ
   նաժիշտ- սպասավորուհի, աղախին
2. Ըստ ստեղծագործության նկարագրի՛ր այն ուրիշ աշխարհը, ուր իշխում էր Փարվանա արքան:
   Փարվանա արքայի աշխարհը շատ գեղեցիկ ու շքեղ էր։ Այն գտնվում էր լեռների մեջ։ Արքայի պալատը մեծ էր ու հարուստ։ Այնտեղ կազմակերպվում էին խնջույքներ, հնչում էր երաժշտություն, և բոլորը հիանում էին արքայադստերով։
3. Նկարագրի՛ր և բնութագրի՛ր արքայադստերը:
   Արքայադուստրը շատ գեղեցիկ էր։ Նրա գեղեցկության մասին լսել էին տարբեր երկրներում։ Շատ իշխաններ եկել էին նրան ամուսնանալու առաջարկ անելու։ Բայց նա հպարտ էր և շատ պահանջկոտ։ Նա ասաց, որ կամուսնանա միայն նրա հետ, ով իրեն կբերի աշխարհի ամենաթանկ բանը։ Նա չէր ուզում սովորական նվեր։ Նա ուզում էր ամենալավը։
4. Քո կարծիքով ո՞ր կերպարն է ավելի ամբողջական: Պատճառաբանի՛ր:
   Իմ կարծիքով՝ արքայադուստրը ավելի ամբողջական կերպար է, որովհետև նրա մասին ավելի շատ է խոսվում։ Մենք տեսնում ենք նրա ցանկությունը և հասկանում ենք, թե ինչպիսի մարդ է նա։
5. Վերնագրի՛ր ստեղծագործության մասերը:
   I մաս — «Արքայի խնջույքը և պայմանը»
   II մաս — «Ամենաթանկ բանի որոնումը»
6. Ինչո՞ւ է ստեղծագործությունը կոչվում «Փարվանա»:
   Ստեղծագործությունը կոչվում է «Փարվանա», որովհետև պատմությունը կապված է Փարվանա անունով թագավորության և այդ աշխարհի հետ։
7. Ո՞րն է ստեղծագործության հիմնական ասելիքը:
   Այս մասերի հիմնական միտքն այն է, որ մարդը չպետք է շատ հպարտ և չափազանց պահանջկոտ լինի։ Երբեմն պարզ բաներն են ամենաթանկը։
8. Ո՞րն է ստեղծագործության.
   ա) ամենագեղեցիկ հատվածը
   Փարվանա արքան մի աղջիկ ուներ.
   Ու ոչ մի որսկան դեռ իրեն օրում
   Էնքան գեղեցիկ եղնիկ չէր տեսել`
   Իր որսն անելիս Մըթին սարերում:
   Այս հատվածը ամենագեղեցիկն է, որովհետև արքայադստերը համեմատում է եղնիկի հետ։ Եղնիկը համարվում է շատ նուրբ ու գեղեցիկ կենդանի։ Այդ համեմատությամբ հեղինակը ցույց է տալիս, թե որքան արտասովոր գեղեցկություն ուներ նա։
   բ) ամենալարված հատվածը
   Իսկ երբ կըռիվն առնի դադար,
   Հայտնի լինին քաջն ու վատ,
   Ու երբ անցնեն մեր առջևից
   Կըտրիճները պայազատ,
   Ընտրի՛ր, զարկի՛ր ձեռքիդ խնձորն
   Անհաղթներից անհաղթին,
   Որ ողջ աշխարհ մայիլ մընա
   Անզուգական քո բախտին:
   Այս հատվածը լարված է, որովհետև խոսքը մրցույթի ու ընտրության մասին է։ Պետք է պարզվի, թե ով է ամենաքաջը։ Կա սպասում ու անհանգստություն, թե ում կընտրի արքայադուստրը։ Այդ պահը որոշիչ է, և ընթերցողը հետաքրքրությամբ է սպասում արդյունքին։
   գ) ամենատխուր հատվածը
   Հընչեց փողը: Ահա փունջ-փունջ
   Դըրանիկներ, նաժիշտներ,
   Ահա աղջիկն իր նազելի
   40Ու թագավորն ալեհեր:
   Հայրը ինչպես մըռայլ մի ամպ,
   Աղջիկն անուշ մի լուսին,
   Ամպ ու լուսին իրար փարված՝
   Դուրս են գալի միասին:
   Այս հատվածը տխուր է, որովհետև հայրը մըռայլ ամպ է ներկայացված, իսկ աղջիկը՝ լուսին։ Ամպը սովորաբար մութ ու ծանր բան է խորհրդանշում։ Այդ համեմատությունը ցույց է տալիս, որ իրավիճակը տխուր է, կա ցավ ու լարվածություն հայր ու աղջկա միջև։
   դ) ամենախաղաղ հատվածը
   Ասում են՝ էնտեղ արծըվի նըման,
   Ծիծղուն, կապուտակ երկընքի ծոցում,
   Նըստում էր էն սեգ սարերի արքան
   Իրեն Փարվանա ճերմակ ամրոցում:
   Այս հատվածը խաղաղ է, որովհետև նկարագրվում է հանգիստ բնություն՝ կապուտակ երկինք, սարեր, ամրոց։ Ամեն ինչ լուռ ու խաղաղ է թվում։ Չկա վեճ կամ լարվածություն, միայն գեղեցիկ ու հանգիստ պատկեր։
   Պատասխանդ պատճառաբանի՛ր:

Առաջադրանք 1
Կարդա՛ նախադասությունները և կատարի՛ր առաջադրանքը։

ա) Արևը լուսավորում էր լեռների գագաթները։
բ) Երեխաների երազանքները թաքնված էին նրանց աչքերում։
գ) Գիրքը գիտելիքի աղբյուր է։

1. Գտի՛ր բոլոր գոյականները։
   արև, լեռ, գագաթ, երեխա, երազանք, աչք, գիրք, գիտելիք, աղբյուր
2. Նշի՛ր դրանց տեսակը (հասարակ, հատուկ, վերացական, թանձրացական, անձ ցույց տվող, իր ցույց տվող)։
   հասարակ- լեռ, գագաթ, երեխա, աչք, գիրք,
   հատուկ- չկա
   վերացական- երազանք, գիտելիք
   թանձրացական- արև, լույս, երեխա, աչք, գիրք, աղբյուր
   անձ ցույց տվող- երեխա
   իր ցույց տվող- գիրք
3. Գոյականները դարձրո’ւ հոգնակի:
   արևներ, լեռներ, գագաթներ, երեխաներ, երազանքներ, աչքեր, գրքեր, գիտելիքեր, աղբյուրներ
4. Նշի՛ր գոյականների հոլովը։
   Արևը- ուղղական
   լեռների- սեռական
   գագաթները- ուղղական
   երեխաների- սեռական
   երազանքները- ուղղական
   աչքերում- ներգոյական
   գիրքը- ուղղական
   գիտելիքի- սեռական
   աղբյուր- ուղղական

Առաջադրանք 2
Տրված գոյականների համար գրի՛ր մեկ համապատասխան ածական։ Նշի՛ր ածականի տեսակը։ աշուն, քաղաք, ընկեր
անձրևոտ աշուն
մեծ քաղաք
բարի ընկեր

անձրևոտ-հարաբերական
մեծ- որակական
բարի- որակական

Առաջադրանք 3
Գտի՛ր թվականները և նշի՛ր դրանց տեսակը։

ա) Դասարանում սովորում է քսան աշակերտ։
բ) Նա զբաղեցրեց երրորդ տեղը։
գ) Մկնիկը կերավ պանրի մեկ երկրորդը։
դ) Ընկերներիս երկուական կոնֆետ բաժանեցի։

քսան-քանակական
երրորդ-դասական
մեկ երկրորդը- կոտորակային
երկուական-բաշխական

Առաջադրանք 4
Թվերը գրի՛ր տառերով։

ա) 1289
Հազար երկու հարյուր ութսունիննը
բ) 25356
քսանհինգ հազար երեք հարյուր հիսսունվեց
գ) IV
չորս
դ) 2/3
երու երրորդ

Առաջադրանք 5
Նշի՛ր դասական թվականը։

ա) քսան
բ) վեց
գ) երկրորդ
դ) հինգ վեցերորդ

Առաջադրանք 6
Կարդա՛ ածականները և նշի՛ր տեսակը (որակական / հարաբերական)։

ա) գեղեցիկ- որակական
բ) մայրական-հարաբերական
դ) ձմեռային-հարաբերական
ե) խելացի-որակական

Առաջադրանք 7
Ո՞ր շարքում են միայն որակական ածականներ։

ա) մեծ, գեղեցթոսիկ, խելացի
բ) աշնանային, դպրոցական, գյուղական
գ) անմիտ, բարձր, կախարդական

Առաջադրանք 8
Կարդա՛ նախադասությունները, գտիր ենթական և ստորոգյալը։

ա) Աշակերտը ուշադիր լսում էր ուսուցչին։
բ) Թռչունները թռչում են երկնքում։
գ) Գիրքը ընկած էր սեղանի վրա։

Առաջադրանք 9
Ո՞ր բառն է ենթակա տվյալ նախադասությունում։

Երեխաները խաղում էին բակում։

ա) խաղում էին
բ) բակում
գ) երեխաները

Առաջադրանք 10
Լրացրո՛ւ նախադասությունները՝ ընտրելով համապատասխան ենթակա կամ ստորոգյալ։

ա) Երեխան սովորում է դպրոցում։
բ) Թռչունները նստած են ծառի վրա։
գ) Աշունը ներկում է բնությունը։

ԵԶՐՈՒՅԹՆԵՐԺողովուրդների մեծ գաղթ — IV–VII դարերում Հռոմեական կայսրության տարածք ներխուժած ցեղերի տեղաշարժերի ընդհանուր անվանումը:«Ժողովուրդների ճակատամարտ» — նշանավոր ճակատամարտ, որում հռոմեա–բարբարոսական միացյալ զորքը Կատալաունյան դաշտում պարտության մատնեց հոներին:82Վանդալիզմ — կանխամտածված կերպով մշակութային և նյութական արժեքների ոչնչացում։Ֆրանկական թագավորություն — նախկին Հռոմեական կայսրության պրովինցիա Գալլիայում ֆրանկների ստեղծած պետություն։Պապական մարզ — Հռոմի պապի աշխարհիկ պետությունը. ստեղծվել է 756 թ.,գոյատևել է մինչև XIX դարի կեսերը:ԲԱՌԱՊԱՇԱՐՍկանդինավյան թերակղզի — Թերակղզի Եվրոպայի հյուսիսում։Գոթեր, սաքսոններ, լանգոբարդներ, վանդալներ, ֆրանկներ — Հին գերմանական ցեղեր:Հոներ — Չինաստանից հյուսիս ապրող թյուրքալեզու քոչվոր ցեղեր։Աթթիլա — հոների առաջնորդ. ստեղծել է հսկայածավալ տերություն, որը նրամահից հետո փլուզվել է։Օդոակր — հռոմեական բանակի վարձկան բարբարոսների առաջնորդը։Հռոմուլոս Ավգուստուլուս — Արևմտյան հռոմեական կայսրության վերջին կայսրը։Քլոդվիգ — ֆրանկների նշանավոր առաջնորդ, գահակալել է 486–511 թթ.։Մայորդոմ — ֆրանկների պետությունում արքայական կալվածքների կառավարիչը։Պիպին Կարճահասակ — Կարոլինգների արքայատոհմի հիմնադիրը. հեղաշրջման միջոցով մայորդոմից դարձել է թագավոր։Կարլոս Մեծ — Ֆրանկական թագավորության նշանավոր արքա, գահակալել է768–814 թթ.։Պատասխանել հարցերինՈրտե՞ղ էին ապրում գերմանական ցեղերը։ Թվարկի՛ր նրանցից մի քանիսին։Ո՞րն էր նրանց գլխավոր զբաղմունքը։ Օգտվելովսկզբնաղբյուրից՝ բնութագրի՛ր հին գերմանացիներին։Որտե՞ղ էին ապրում գոթերը: Ի՞նչ ցեղային միությունների էին բաժանված նրանք:Ե՞րբ է սկսվել Ժողովուրդների մեծ գաղթը:Փորձի՛ր ներկայացնել մեծ գաղթի պատճառները:Վերհիշե՛ք, թե երբ է Հռոմեական կայսրությունը բաժանվել երկու մասի:Ովքե՞ր էին սպառնում Հռոմ քաղաքին։Ի՞նչ է նշանակում վանդալիզմ:451 թ. ի՞նչ հայտնի ճակատամարտ է տեղի ունեցել:Իսկ Հայաստանո՞ւմ:Ի՞նչ պետություն է Քլոդվիգը ստեղծել և որտե՞ղ:Ինչո՞ւ էին Քլոդվիգի հաջորդներին անվանում «ծույլ թագավորներ»:Ի՞նչ հանգամանքներում և ե՞րբ է ստեղծվել պապական պետությունը։Ո՞վ է համարվում Կարոլինգների արքայատոհմի հիմնադիրը:՞րբ է գահակալել Կարլոս Մեծը:Քարտեզի վրա ցո՛ւյց տուր նրա նվաճած տարածքները:Ի՞նչ նշանակություն է ունեցել «Կարոլինգյան վերածննդի» մշակույթը:

ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆՕգտվելով դասանյութից՝ փորձի՛ր պարզաբանել, թե ինչ նպատակներ էրհետապնդում Կարլոս Մեծը։ԱՐԺԵՔ ԵՎ ՎԵՐԱԲԵՐՄՈՒՆՔ1. Քո 1.կարծիքով մեր օրերում գոյություն ունի՞ «վանդալիզմ» երևույթը: Բե՛ր միքանի օրինակ։Հուշարձանների կամ պատմական շենքերի վրա գրություններ անել, նկարներ քաշել2. Ի՞նչ 2.նշանակություն է ունեցել «Ժողովուրդների ճակատամարտը» Եվրոպայիհամար:Եվրոպական մի քանի պետություններ (Ռուսաստան, Պրուսիա, Ավստրիա, Շվեդիա) միավորվեցին Նապոլեոնի դեմ, ինչը ցույց տվեց միասնական պայքարի ուժը3. Ի՞նչ դեր է 3.խաղացել Ժողովուրդների մեծ գաղթը համաշխարհային պատմության մեջ