1․ Տրված բառերը տեղադրի՛ր կետերի փոխարեն՝ համապատասխանեցնելով նախադասություններին:

Նախօրոք, շնորհք, մեհյան, ներողություն, խոչընդոտող, նրբանկատ:

Այնքան շատ են խոչընդոտողներն ու խանգարողները, որ էլ ոչինչ չեմ ուզում անել:

Դե՛, ցո՛ւյց տուր շնորհքդ, թող տեսնեն, թե ինչեր ես անում:

Նախօրոք ամեն ինչ պատրաստել էր, որ հետո իրար չխառնվեր:

Խոչընդոտող մանր-մունր հոգսերով է տարվել ու մոռացել մեր պայմանը:

Ներողություն խնդրեց ու հանգիստ դուրս եկավ. կարծես ոչինչ չէր եղել:

Հեթանոսական մեհյանի տեղում է կառուցվել այս տաճարը:

Շատ նրբանկատ մարդ է. երբեք ընկերներիս մոտ ինձ դիտողություն չի անում:

2․ Բաց թողնված տառերը լրացրո՛ւ։

Ջորդանո Բրունոն ամբո՛ղջ ութ տարի բանտում մնաց: Սուրբ հայրերը սպասում էին, որ նա կընկճվի: Նա խոստովանում էր, որ ինքը մեղք է գործել եկեղեցու դեմ, բայց պնդում էր, որ իր ուսմունքը ճշմարտացի է ու ամբողջական: Մտածելու համար նրան իննսուն օր ժամանակ տվեցին և օրը երկու ամգամ՝ կեսօրին ու կեսգիշերին, աստվածաբաններ էին ուղարկում նրա խուցը: Բայց նա ոչինչ չէր խնդրում: Երբ կարդինալի պալատում, կարդում էին դատավճիռը, նա ասաց. «Դուք ավելի մեծ երկյուղով եք հայտնում ինձ դատավճիռը, քան ես լսում եմ»:

3․ Հոմանիշների հինգ զույգ առանձնացրու:
Չար, վտիտ, վճիտ, չոր, բարի, բծավոր, գերազանց, անարի, մեղավոր, նիհար, ականավոր, երկչոտ, ձևավոր, հռչակավոր, գթառատ, ականակիտ, ջերմեռանդ:

Երկչոտ – անարի
Վտիտ – նիհար
Վճիտ – ականակիտ
Ականավոր – հռչակավոր
Բարի – գթառատ

4. Տրված առածները ընդգծված բառերի հականիշների օգնությամբ լրացրո՛ւ:

Ամառվա փուշը ձմռվա անուշը։
Բարեկամ կորցնելը հեշտ է, գտնելը դժվար։
Դուրսը քահանա, մեջը սատանա։
Գիտունին գերի եղիր, անգետին սիրելի մի եղիր։
Գիտունի հետ քար քաշի, անգիտի հետ փլավ մի կեր։
Իր աչքի գերանը չի տեսնում, ուրիշի շյուղն է տեսնում։

5. Պատմությունը  շարունակի՛ր :
Տիեզերենավի բոլոր ուղևորներն արդեն տեղերում էին, շարժասանդուղքը հեռացել, դուռն ամուր փակվել էր, և ուղեկցորդուհին թռիչքի մասին էր հայտարարում: Բայց դեռ վախենում էի, որ հանկարծ կզղջան մեզ այդ վտանգավոր թռիչքին թողնելու համար, կիջեցնեն, և մեր բոլոր ջանքերն ապարդյուն կանցնեն: Բայց հանկարծ մի ահավոր աղմուկ սկսվեց, նավը ցնցվեց ու թափով պոկվեց տեղից: Մխրճվում ենք երկնքի մեջ, սլանում ենք դեպի աստղերը: Պատուհաններից տեսնում էինք փոքր, փայլուն աստղեր։ Նավը թռչում էր շատ արագ, և մի տեսակ ազատ ու թեթև էինք զգում, կարծես ոչինչ չէր ծանրացնում մեզ։ Ուղևորները լուռ էին, ոմանք ոգևորված էին, ոմանք վախեցած, բայց բոլորը հիանում էին այն, ինչ տեսնում էին։ Մոլորակներ և լույսերի նոր համակարգեր երևացին հեռվում, և ամեն ինչ շատ գեղեցիկ էր։ Սա մեր առաջին մեծ արկածն էր տիեզերքում, և մենք գիտեինք, որ սպասվում են շատ հետաքրքիր իրադարձություններ։

1. Հաշվեք.
(-2)^3=-8
(-1)^3=-1
(-10)^2=100
(-5)^2=25
(-7)^2=49
(-1)^4=1
(-11)^3=-1331
(-9)^3=-729
(-10)^5=-100 000
(-11)^6=1 771 561

Կարևոր։
Ի՞նչ ես նկատում, երբ բացասական թվի  ցուցիչը կենտ է, արտադրյալը ի՞նչ նշան է ունենում։
ունենում է (-) նշանը
Ի՞նչ ես նկատում, երբ բացասական թվի  ցուցիչը զույգ է, արտադրյալը ի՞նչ նշան է ունենում։
ունենում է (+) նշանը

2. Առանց հաշվարկ կատարելու գրիր, թե ի՞նչ նշան կունենա արտադրյալը

4^3=+
(-1)^17=-
(-2)^25=-
(-10)^100=+
(1)^1000=+
(-31)^5=-
(-12)^40=+
(-100)^2=+

3.Արտադրյալը գրեք աստիճանի տեսքով.
ա) 2 x2x2x2x2x2x2x2=2⁸
բ) 2 x 2 x 2^2 x 2=2⁵
գ) 3 x 3^2 x 3^3=3⁶
դ) 2^2 x 2^3 x 2 ^ 4 x 2^5 = 2¹⁴

4. Գրեք 10-ի աստիճանի տեսքով.
ա) 10=10¹
բ) 100=10²
գ) 1000=10³
դ) 1 000 000=10⁶
ե) 1 000 000 000 000=10¹²
զ) Թիվը, որը բաղկացած է 1-ից և երեսուն զրոներից=10³⁰

5. Ներկայացրեք որևէ բնական վթի քառակուսու տեսքով․
64-8²
121-11²
100-10²
144-12²
4-2²
36-6²
81-9²
49-7²
16-4²
1-1²
9-3²
225-15²
400-20²
900-30²
2500-50²

6. Ներկայացրեք որևէ բնական թվի խորանարդի տեսքով․
1-1³
8-2³
216-6³
27-3³
729-9³
125-5³
343-7³
1000-10³
64-4³

7. Համեմատեք
2^3 < 2^4
15^3 > 15^2
(-2)^3 < (-2)^2
(-1)^4 > (-1)^5
(-12)^2 = (+12)^2

Հարցեր կրկնողության համար
8.Հաշվեք.
ա) 3 − 2 = 1
բ) −3 − 2 = -5
գ) −6 + 5 = -1
դ) 2 − 7 = -5
ե) 5 − 2 − 3 = 0
զ) 4 + 1 − 8 = -3
է) −2 − 2 + 5 = 1
ը) −4 − 1 − 5 = -10
թ) −4 + 5 + 2 = 3
ժ) 4 + 2 − 9 − 1 = -4
ի) 2 − 5 − 6 + 1 = -8
լ) −3 − 5 − 4 + 7 = -5

Օրվա խնդիրը։

9. Երկու գյուղերի միջև եղած հեռավորությունը 18 կմ է։ Ճանապարհորդն անցավ 5 անգամ ավելի, քան մնաց անցնելու։ Քանի՞ կմ  նա անցավ։

5x+x=6x
6x=18
x=3
5x=15

Նախակորիզավորները հանդիսանում են կյանքի կազմավորման բջջային մակարդակի առաջին ներկայացուցիչներ: Նրանք երկրագունդը գրաված առաջին օրգանիզմներն են: Նախակորիզավորները տարբերվում են մյուս օրգանիզմներից և շատ բազմազան են: Այդ պատճառով նախակորիզավորներն ունեն դասակարգման սեփական աստիճանակարգը կենդանի օրգանիզմների կայսրությունում:

Նախակորիզավորներն ունեն հետևյալ կարգաբանական դիրքը կենդանի օրգանիզմների բազմազանության մեջ. 

Նախակորիզավոր օրգանիզմների կառուցվածքի և կենսագործունեության հետ հարմար է ծանոթանալ բակտերիաների օրինակով:

Բակտերիաները հանդիսանում են երկրագնդի հնագույն բնակիչները, որոնք ձևավորվել են մոտ 3,5 միլիարդ տարի առաջ: Բակտերիա հունարեն նշանակում է ձողիկ — «բակտերիոն»: Բակտերիաները միաբջիջ, անզեն աչքով անտեսանելի պարզագույն օրգանիզմներ են:

Բակտերիաների կառուցվածքը համարժեք է բջջի կառուցվածքին, սակայն ունի որոշակի առանձնահատկություններ:

Բակտերիալ բջիջը բաղկացած է ցիտոպլազմայից, որի մեջ գտնվում են.

• բջջի կենսագործունեության համար անհրաժեշտ օրգանոիդը` ռիբոսոմները,
• տարատեսակ պիտանի օրգանական մոլեկուլներ` ներառուկներ, օրինակ` սպիտակուցներ,
• նյութափոխանակության արգասիքներ,
• ժառանգական նյութ:

Բակտերիաների բջջում բացակայում է լավ կազմավորված և հատուկ առանձնացված կորիզը: Կորիզի փոխարեն նրանում պարունակվող ժառանգական նյութը ուղղակի տեղակայված է ցիտոպլազմայում` առանց որևէ սահմանազատման: Այդ պատճառով այս օրգանիզմները կոչվում են նախակորիզավորներ կամ պրոկարիոտներ:

Բակտերիալ ցիտոպլազման պատված է բջջաթաղանթով, որը կոչվում է ցիտոպլազմատիկ թաղանթ: Արտաքինից բակտերիալ բջիջը պատված է բավականին հաստ և ամուր բջջապատով: Այն կազմված է հատուկ ածխաջրերից և ապահովում է բակտերիաների բջջի կայուն ձևը:

Բակտերիաների բջջապատը հիմնականում արտաքինից պատված է լորձաթաղանթով: Այն պաշտպանում է բջիջը արտաքին միջավայրի անբարենպաստ ազդեցությունից` չորացումից, ցրտահարումից, քիմիական ազդեցությունից և այլն:

Բակտերիաները կարող են լինել անշարժ և ակտիվ շարժվող: Շարժուն բակտերիաների բջջապատի արտաքին մակերեսին առկա են մտրակներ և թարթիչներ, որոնք ծառայում են շարժման համար:

Բակտերիաները՝ որպես հնագույն օրգանիզմներ, կենսագործում են ամենուրեք` օդում, ջրում, հողում, այլ կենդանի օրգանիզմներում: Մեկ գրամ հողում հաշվվում է մոտավորապես 3 միլիարդ բակտերիալ բջիջ:

Բակտերիաներն ունեն բազմազան ձևեր: Բակտերիալ բջջի ձևից կախված` նրանց տրվում են տարբեր անվանումներ.

• Գնդաձև բակտերիաները կոչվում են կոկեր,
• Զույգերով գոյակցող կոկերը կոչվում են դիպլոկոկեր,
• Շղթա կազմողները՝ ստրեպտոկոկեր,
• Ողկույզի պես խմբավորվածները՝ ստաֆիլոկոկեր,
• Ցուպիկաձև կամ ձողիկաձև բակտերիաները կոչվում են բացիլներ,
• Պարուրաձև ձգվածները` սպիրիլներ,
• Ստորակետաձև, աղեղնաձև կամ կոր բակտերիաները կոչվում են վիբրիոններ:

Բակտերիաները բազմանում են բջջի ուղղակի կիսման միջոցով: Յուրաքանչյուր 20−30 րոպե պարբերականությամբ՝ մեկ մայրական բջիջը կիսվելով առաջացնում է 2 դուստր բջիջ և այսպես շարունակ: Աճելով երկրաչափական պրոգրեսիայով և շատ արագ` բակտերաները 5 օրում ամբողջովին կլցնեին երկրագունդը: Այնուհանդերձ, նրանք արագ ոչնչանում են, քանի որ անկայուն են արևի ուղղակի ճառագայթների, բարձր ջերմաստիճանի և սննդի բացակայության նկատմամբ:

Բակտերիաները ձևավորել են մեխանիզմ, որի միջոցով հաղթահարում են անբարենպաստ պայմանները: Բջջի պարունակությունը սեղմվում է և հեռանում բջջաթաղանթից, իսկ դրա տակ գոյանում է նոր պատիճ՝ հաստ և բազմաշերտ: Առաջացած բջիջը կոչվում է սպոր: Այն բավական դիմացկուն է և կարող է գոյատևել տարաբնույթ անբարենպաստ պայմանների առկայության դեպքում:

Սպորներում բջջի ակտիվությունը գրեթե դադարում է, ինչի շնորհիվ դրանք կարող են դիմակայել բազում տարիներ: Տարածվելով և հայտնվելով բարենպաստ պայմաններում` սպորը վերականգնում է ակտիվ կենսագործունեությունը և վերաճում սովորական բակտերիալ բջջի:

Ուշադրություն

Սպորագոյացումը բակտերիալ բջջում անբարենպաստ պայմաններին հարմարվելու մեխանիզմ է:

Բակտերիաները, որոնց կենսագործունեության համար անհրաժեշտ է թթվածին, կոչվում են աերոբ: Առանց թթվածնի գոյատևող բակտերիաները կոչվում են անաերոբ:

Լրացուցիչ աշխատանք- պատասխանել հարցերին․

1. Ի՞նչ կառուցվածք ունի բակտերիան։
   Բակտերիան կառուցված է՝ ժառանգական նյութից, ռիբոսոմներից, թարթիչներից, լորձաթահանթից, բջջապատ, ցիտոպլածմատիկ թաղանթից, ցիտոպլացմայից և մտրակներից։
2. Ինչպե՞ս են բազմանում բակտերիաները։
   Բջջիջ
3. Ներկայացնել օգտակար և վնասակար բակտերիաների մի քնի տեսակներ։

Նախակորիզավորների ընդհանուր բնութագիրը և բակտերիաների կառուցվածքը

Նախակորիզավորները հանդիսանում են կյանքի կազմավորման բջջային մակարդակի առաջին ներկայացուցիչներ: Նրանք երկրագունդը գրաված առաջին օրգանիզմներն են: Նախակորիզավորները տարբերվում են մյուս օրգանիզմներից և շատ բազմազան են: Այդ պատճառով նախակորիզավորներն ունեն դասակարգման սեփական աստիճանակարգը կենդանի օրգանիզմների կայսրությունում:

Նախակորիզավորներն ունեն հետևյալ կարգաբանական դիրքը կենդանի օրգանիզմների բազմազանության մեջ. 

Նախակորիզավոր օրգանիզմների կառուցվածքի և կենսագործունեության հետ հարմար է ծանոթանալ բակտերիաների օրինակով:

Բակտերիաները հանդիսանում են երկրագնդի հնագույն բնակիչները, որոնք ձևավորվել են մոտ 3,5 միլիարդ տարի առաջ: Բակտերիա հունարեն նշանակում է ձողիկ — «բակտերիոն»: Բակտերիաները միաբջիջ, անզեն աչքով անտեսանելի պարզագույն օրգանիզմներ են:

Բակտերիաների կառուցվածքը համարժեք է բջջի կառուցվածքին, սակայն ունի որոշակի առանձնահատկություններ:

Բակտերիալ բջիջը բաղկացած է ցիտոպլազմայից, որի մեջ գտնվում են.

• բջջի կենսագործունեության համար անհրաժեշտ օրգանոիդը` ռիբոսոմները,
• տարատեսակ պիտանի օրգանական մոլեկուլներ` ներառուկներ, օրինակ` սպիտակուցներ,
• նյութափոխանակության արգասիքներ,
• ժառանգական նյութ:

Բակտերիաների բջջում բացակայում է լավ կազմավորված և հատուկ առանձնացված կորիզը: Կորիզի փոխարեն նրանում պարունակվող ժառանգական նյութը ուղղակի տեղակայված է ցիտոպլազմայում` առանց որևէ սահմանազատման: Այդ պատճառով այս օրգանիզմները կոչվում են նախակորիզավորներ կամ պրոկարիոտներ:

Բակտերիալ ցիտոպլազման պատված է բջջաթաղանթով, որը կոչվում է ցիտոպլազմատիկ թաղանթ: Արտաքինից բակտերիալ բջիջը պատված է բավականին հաստ և ամուր բջջապատով: Այն կազմված է հատուկ ածխաջրերից և ապահովում է բակտերիաների բջջի կայուն ձևը:

Բակտերիաների բջջապատը հիմնականում արտաքինից պատված է լորձաթաղանթով: Այն պաշտպանում է բջիջը արտաքին միջավայրի անբարենպաստ ազդեցությունից` չորացումից, ցրտահարումից, քիմիական ազդեցությունից և այլն:

Բակտերիաները կարող են լինել անշարժ և ակտիվ շարժվող: Շարժուն բակտերիաների բջջապատի արտաքին մակերեսին առկա են մտրակներ և թարթիչներ, որոնք ծառայում են շարժման համար:

Բակտերիաները՝ որպես հնագույն օրգանիզմներ, կենսագործում են ամենուրեք` օդում, ջրում, հողում, այլ կենդանի օրգանիզմներում: Մեկ գրամ հողում հաշվվում է մոտավորապես 3 միլիարդ բակտերիալ բջիջ:

Բակտերիաներն ունեն բազմազան ձևեր: Բակտերիալ բջջի ձևից կախված` նրանց տրվում են տարբեր անվանումներ.

• Գնդաձև բակտերիաները կոչվում են կոկեր,
• Զույգերով գոյակցող կոկերը կոչվում են դիպլոկոկեր,
• Շղթա կազմողները՝ ստրեպտոկոկեր,
• Ողկույզի պես խմբավորվածները՝ ստաֆիլոկոկեր,
• Ցուպիկաձև կամ ձողիկաձև բակտերիաները կոչվում են բացիլներ,
• Պարուրաձև ձգվածները` սպիրիլներ,
• Ստորակետաձև, աղեղնաձև կամ կոր բակտերիաները կոչվում են վիբրիոններ:

Բակտերիաները բազմանում են բջջի ուղղակի կիսման միջոցով: Յուրաքանչյուր 20−30 րոպե պարբերականությամբ՝ մեկ մայրական բջիջը կիսվելով առաջացնում է 2 դուստր բջիջ և այսպես շարունակ: Աճելով երկրաչափական պրոգրեսիայով և շատ արագ` բակտերաները 5 օրում ամբողջովին կլցնեին երկրագունդը: Այնուհանդերձ, նրանք արագ ոչնչանում են, քանի որ անկայուն են արևի ուղղակի ճառագայթների, բարձր ջերմաստիճանի և սննդի բացակայության նկատմամբ:

Բակտերիաները ձևավորել են մեխանիզմ, որի միջոցով հաղթահարում են անբարենպաստ պայմանները: Բջջի պարունակությունը սեղմվում է և հեռանում բջջաթաղանթից, իսկ դրա տակ գոյանում է նոր պատիճ՝ հաստ և բազմաշերտ: Առաջացած բջիջը կոչվում է սպոր: Այն բավական դիմացկուն է և կարող է գոյատևել տարաբնույթ անբարենպաստ պայմանների առկայության դեպքում:

Սպորներում բջջի ակտիվությունը գրեթե դադարում է, ինչի շնորհիվ դրանք կարող են դիմակայել բազում տարիներ: Տարածվելով և հայտնվելով բարենպաստ պայմաններում` սպորը վերականգնում է ակտիվ կենսագործունեությունը և վերաճում սովորական բակտերիալ բջջի:

Ուշադրություն

Սպորագոյացումը բակտերիալ բջջում անբարենպաստ պայմաններին հարմարվելու մեխանիզմ է:

Բակտերիաները, որոնց կենսագործունեության համար անհրաժեշտ է թթվածին, կոչվում են աերոբ: Առանց թթվածնի գոյատևող բակտերիաները կոչվում են անաերոբ:

Սեպտեմբերի 15-19

Սիրելի՛ ընկերներ, այս շաբաթ ներկայացնելու եք հետևյալ թեման․

• Բակտերիաների կառուցվածքը
• Բակտերիաների կառուցվածքը-նոր դասագիրք- էջ՝12-14
• Օգտակար  և վնասակար բակտերիաներ
  Ներկայացնել նախագիծը․
• Կաթնաթթվային բակտերիաների ուսումնասիրություն

Պատասխանել հարցերին․

1. Օգտակար բակտերիաները մարդու օրգանիզմում ի՞նչ գործառույթներ են կատարում։
   Օգտակար բակտերիաները մարդու օրգանիզմում օգնում են մարսել սնունդը, արտադրում են վիտամիններ և պաշտպանում են հիվանդածին մանրէներից։
2. Կենցաղում ինչպիսի՞ օգտակար բակտերիաների ենք հանդիպում։
   Կենցաղում հանդիպում ենք կաթնաթթվային բակտերիաներ (մածուն, պանիր, թթու կաղամբ), ինչպես նաև ածետոբակտերիաներ, որոնք օգտագործվում են քացախի պատրաստման մեջ։
3. Մասնակցել սեպտեմբեր ամսվա ֆլեշմոբին— կատարելու ենք դասարանում

Սնկերի թագավորության կարևոր ներկայացուցիչներ են գլխարկավոր սնկերը: Դրանք կազմավորում են բարձրակարգ սնկերի ենթաթագավորությունը և հանդիսանում են սնկերի գոյության բարձրագույն ձևեր:

Ամռան վերջին և աշնան սկզբնական շրջանում, երբ առկա է բավականաչափ խոնավություն և օպտիմալ ջերմաստիճան, անտառներում և դաշտերում կարելի է հանդիպել գլխարկավոր սնկերին:

Գլխարկավոր սնկերի կառուցվածքը մեզ լավ ծանոթ է, քանի որ դրանք մարդը լայնորեն կիրառում է իր սննդակարգում:

Որպես կանոն գլխարկավոր սնկերը կազմված են սնկամարմնից և պտղամարմնից:

Սնկամարմինը կազմված է հիֆերից և գտնվում է հողի տակ: Այն գրավում է հսկայական մակերես և հողից կլանում է սննդարար նյութեր:

Պտղամարմինը ևս կազմված է հիֆերից, որոնք շատ խիտ միահյուսվելով` հողից դուրս ձևավորում են կեղծ հյուսվածք:

Պտղամարմինը կազմված է գլխարկից և ոտիկից: Ոտիկում առկա են միատեսակ հիֆեր, իսկ գլխարկը կարող է տարբերվել այն կազմող սնկաթելերով: Համաձայն դրա` գլխարկավոր սնկերը բաժանվում են խողովակավորների և թիթեղիկավորների: Խողովակավոր սնկերի մոտ գլխարկի ստորին շերտը կազմված է մանր խողովակներից, իսկ թիթեղիկավորների մոտ՝ թիթեղիկներից:

Սնկերը հիմնականում բազմանում են անսեռ կամ վեգետատիվ եղանակով, այսինքն՝ սնկամարմնի մասերով կամ սպորներով: Սպորները ձևավորվում են գլխարկի խողովակներում կամ թիթեղիկների վրա: Դրանք տարածվում են քամու, տարբեր կենդանիների կամ մարդու միջոցով: Հողի բարենպաստ պայմաններում սպորները ծլում են և առաջացնում սնկամարմնի թելիկներ, որոնցից ձևավորվում է սնկամարմինը կամ միցելը, իսկ հետո նաև՝ պտղամարմինը:

Գլխարկավոր սնկերը կլանում են անհրաժեշտ սննդանյութերը՝ ջուրը, հանքային աղերը և օրգանական նյութերը, սնկամարմնի հիֆերի միջոցով: Հիֆերը բույսի արմատների նման օժտված են ներծծող ուժով և հողից ստանում են իրենց անհրաժեշտ սննդանյութերը:

Այնուհանդերձ սնկերի մի մասն ունի հատուկ պահանջներ ապրելավայրի նկատմամբ և աճում է որոշակի ծառերի հարևանությամբ: Այդ սնկերը հաճախ անվանվում են համապատասխան ծառի անունով, օրինակ՝ կեչասունկ: Այդպիսի սնկերի միցելը սերտ կապի մեջ է ծառի արմատների հետ:

Սնկամարմինը կլանում է հողից ջուր և հանքային աղեր ու փոխանցում է դրանք ծառի արմատներին: Ծառն իր հերթին սնկին ապահովում է անհրաժեշտ օրգանական միացություններով, որոնք անհրաժեշտ են նրան սնվելու և պտղամարմին առաջացնելու համար: 

Սնկի և ծառի փոխշահավետ կապը տարբեր օգանիզմների միջև կոչվում է համակեցություն կամ սիմբիոզ: 

Սնկի միցելի և ծառի արմատների սիմբիոզը կոչվում է միկորիզա:

Գլխարկավոր սնկերը մարդու համար լինում են ուտելի և թունավոր:

Ուշադրություն

Որոշ թունավոր սնկերը նման են ուտելիներին, ուստի եթե կասկածում եք, ապա ավելի լավ է սունկը չքաղել կամ չօգտագործել:

Հայաստանում տարածված ուտելի սնկերից են` շամպինիոնը, կարմրագլուխ սունկը, յուղասունկը, կեչասունկը, և այլն:

Հայաստանում տարածված թունավոր սնկերից են` դժգույն պոգանկան, կեղծ կոճղասունկը, կարմիր ճանճասպանը,  կեղծ աղվեսասունկը և այլն:

Սիրելի՛ սովորողներ, այս շաբաթ ներկայացնելու եք, հետևյալ թեման․

• Սնկերի թագավորություն-էջ՝ 24-27
• Բորբոսասնկեր
• Մուկորի կառուցվածքը

Պատասխանել հարցերին— դասարանում դասը պատմելուց հետո։

1. Ի՞նչ գույն ունեն բորբոսները:
Բորբոսները լինում են, կարմիր, սպիտակ, մոխրակապույտ և սև։
2. Ի՞նչի մասին կարող են վկայել բորբոսների գույնի տարբերությունները:
Օրինակ՝ Մոխրակապույտ բորբոսը լինում է սննդամթերքի վրա։ Սևը առաջանում է մութ և խոնավ միջավայրում և վնասակար է առողջությանը։ Գույնը վկայում է իր վնասակարության աստիճանի մասին։
3. Ի՞նչ պայմաններ են անհրաժեշտ բորբոսի աճի համար:
Բորբոսի աճի համար անհրաժեշտ է խոնավություն, մթություն և որոշակի սառնություն։ Սակայն բորբոսի աճի պայմանները կախված են նրա տեսակից։ 

Սեպտեմբերի 22-26

Սիրելի՛ սովորողներ, այս շաբաթ ներկայացնելու եք, հետևյալ թեման․

• Սնկերի թագավորություն-էջ՝ 24-27
• Բորբոսասնկեր
• Մուկորի կառուցվածքը

Պատասխանել հարցերին— դասարանում դասը պատմելուց հետո։

1. Ի՞նչ գույն ունեն բորբոսները:
Բորբոսները լինում են, կարմիր, սպիտակ, մոխրակապույտ և սև։
2. Ի՞նչի մասին կարող են վկայել բորբոսների գույնի տարբերությունները:
Օրինակ՝ Մոխրակապույտ բորբոսը լինում է սննդամթերքի վրա։ Սևը առաջանում է մութ և խոնավ միջավայրում և վնասակար է առողջությանը։ Գույնը վկայում է իր վնասակարության աստիճանի մասին։
3. Ի՞նչ պայմաններ են անհրաժեշտ բորբոսի աճի համար:
Բորբոսի աճի համար անհրաժեշտ է խոնավություն, մթություն և որոշակի սառնություն։ Սակայն բորբոսի աճի պայմանները կախված են նրա տեսակից։ 

Խմորասնկեր. ՀՀ Բույսեր

Խմորասնկեր, բնորոշ միցելիում չունեցող սնկեր, որոնց վեգետատիվ մարմինը մեծ մասամբ միայնակ կամ բողբոջող բջիջներ են։ Հայտնի է մոտ 1500 տեսակ, որոնք պատկանում են պայուսակավոր (Ascomycetes), բազիդիավոր (Basidiomycetes) և անկատար (Deuteromycetes) սնկերին։

Բազմացում

Խմորասնկերը բազմանում են բողբոջման եղանակով։ Մայրական բջջի վրա առաջանում է արտափքում։ Մայրական բջջի կորիզը կիսվում է, և դուստր կորիզներից մեկն անցնում է առաջացած արտափքման մեջ։ Արտափքումը մեծանում է և հասնելով մայրական բջջի չափերին, անջատվում նրանից, հանդես գալով որպես առանձին բջիջ։ Երբեմն մնում է մայրական բջջի հետ, առաջացնելով ճյուղավորված շղթաներ։ Վերջիններիս մոտ սեռական սպորատվությունը հայտնաբերված չէ, և դրանց անվանում են խմորասնկանման սնկեր կամ ասպորոգեն խմորիչներ, օրինակ՝ կաևդիդա (Candida) ցեղը։ Հիմնականում խմորասնկերը ներկայացված են պայուսակավոր սնկերի էնդոմիցետայինների (Endomycetales) կարգով, որոնց վեգետատիվ մարմինը օվալաձև է կամ ձվաձև։ Խմորասնկերը բազմանում են բողբոջմամբ, մասամբ՝ կիսմամբ։ Եթե բողբոջման ժամանակ բջիջները չեն անջատվում միմյանցից, ապա ձևավորում են կեղծ միցելիումներ։ Սեռական պրոցեսի ժամանակ տեղի է ունենում երկու բջիջների պարունակության միաձուլում, և զարգանում են պայուսակները՝ պայուսակասպորներով։

Նյութափոխանակություն

Խմորասնկերը բավականին պահանջկոտ են սնման պայմաններում։ Անարէոբ պայմաններում կարող են, որպես էներգիայի աղբյուր օգտագործել ածխաջրերը, այն էլ հեքսոզներ և նրանցից կազմված օլիգոսախարիդներ։ Որոշ տեսակներ (Pichia stipitis, Pachysolen tannophilus, Phaffia rhodozyma) վերցնում են պետնոզներից, օրինակ, կիսլոզ։Schwanniomyces occidentalis և Saccharomycopsis fibuliger խմորասնկերը կարող են առաջացնել օսլայի խմորում, Kluyveromyces fragilis — ինուլին[3]։ Աէրոբ պայմաններում մի շարք տեսակներ մարսվում են սուբստրատում. բացի դա ածխաջրածնում պարունակվում են նաև ճարպեր, ածխաջրածիններ, արոմատիկ և ածխածնային միացություններ, սպիրտներ, օրգանական թթուներ։ 

Կիրառական նշանակություն

Գործնական նշանակություն ունեն սախարոմիցետայինները (Saccharomycetaceae), որոնք տարածված են շաքարով հարուստ բազմազան հիմնանյութերի՝ մրգերի, ծաղիկների նեկտարի, ծառերի խեժի վրա։ Նրանք անջատվում են հողից, սննդամթերքից, նավթից։ Կան բույսերի, կենդանիների և մարդու համար ախտածին տեսակներ։ Հարուցում են բլաստոմիկոզներ, կանդիդոզներ։ Հաճախ ուղեկցում են առաջնային հիվանդություններին։ Խմորասնկերը առաջացնում են սպիրտային խմորում։ Գործնական կիրառություն ունեն հացաթխման խմորասնկերը (Saccharomyces cerevisiae), որոնց աճեցվող տարատեսակներն օգտագործում են հացաթխման, գինեգործության, գարեջրի արտադրության մեջ։ Խմորասնկերը պարունակում են սպիտակուց, ածխաջրեր, հարուստ են B խմբի վիտամիններով։ Դրանք կերային սպիտակուցի, սպիտակուցավիտամինային խտանյութերի, ֆերմենտների հիմնական սինթեզողներն են։ Նյութի աղբյուրը` 

1.Ներկայացնել օգտակար և վնասակար բակտերիաների, բերել օրինակներ։

Օգտակար բակտերիաները բիֆիդոբակտերիաներն ու լակտոբակտերիաներն են որոնք հանդիպում են աղիքներում։ Վնասակար բակտերիաներ են։ Սալմոնելլան, Ստրեպտոկոկը, Ստաֆիլոկոկը։

2.Ինչպե՞ս են բազմանում բակտերիաները։

Բակտերիաները բազմանում են բջջի ուղղակի կիսման միջոցով: Յուրաքանչյուր 20−30։ Մեկ մայրական բջիջը կիսվելով առաջացնում է 2 դուստր բջիջ և այսպես շարունակ: 

3.Օգտակար բակտերիաները ինչ նշանակություն ունեն մարդու կյանքում։

Եթե չլինեին օգտակար բակտերիաները մարդու օրգանիզմը չէր կարողանա ստաբիլ գործեր և այդ դեպքում մարդու կյանքը կվերածվեր դժոխքի։

4.Ինչպիսի բորբոսասնկեր գիտեք (օգտակար, վնասակար)։

Օգտակար-Խմորասնկեր, Կաղապարասնկեր

Վնասակար-Ասպերգիլուս, Սպիտակ բորբոս։

5.Բորբոսասնկերը, մարդը ինչպես է օգտագործում։

Մարդիկ բորբոսասնկերից շատ բան են ստանում՝ սնունդ, դեղեր, արտադրական նյութեր։

6.Ինչպե՞ս են բազմանում բորբոսասնկերը։

Բորբոսի մարմնի (հիֆերի) վրա առաջանում են հատուկ մանր բջիջներ՝ սպորներ։ Սպորները առանձնանում են և երբ ընկնում են բարենպաստ միջավայր (ջերմություն, խոնավություն, սնունդ), սկսում են աճել։ Ստացվում է նոր սունկ։

7.Գլխարկավոր սնկերի կառուցվածք և բազմացում։

Մենք տեսնում ենք միայն գլխարկն ու ոտիկը, իսկ իրական «մարմինը» հողի մեջ է։

8.Ինչպես հասկանալ գլխարկավոր սունկը թունավոր է թե ուտելու։

Թունավոր սնկերը հաճախ ունեն վառ գույներ (կարմիր, դեղին, նարնջագույն)։

Ուտելի սնկերը սովորաբար ունեն հաճելի սնկային բույր։

Թունավորները երբեմն ունեն տհաճ կամ քիմիական հոտ։

9.Սեպտեմբեր ամսվա ֆլեշմոբ։

Ես կատարել եմ։

10.Սեպտեմբեր ամսվա բլոգային աշխատանք։

Ներկայացնել օգտակար և վնասակար բակտերիաներին, բերել օրինակներ։

Ինչպես են բազմանում բակտերիաները։

Օգտակար բակտերիաները ինչ նշանակություն ունեն մարդու կյանքում։

Ինչպիսի բորբոսասնկեր գիտեք (օգտակար և վնասակար)։

Բորբոսասնկերը մարդը ինչպես է օգտագործում։

Ինչպես են բազմանում բորբոսասնկերը։

Գլխարկավոր սնկերի կառուծվածք և բազմացում։

Ինչպես հասկանալ գլխարկավոր սունկը թունավոր է թե ուտելու։

Սեպտեմբեր ամսվա ֆլեշմոբ։

Սեպտեմբեր ամսվա բլոգային աշխատանք։